Kraków Airport: Jest butelkomat, ale kasy nie odzyskasz

Urządzenie w typie butelkomatu (widoczne na zdjęciu powyżej) znajduje się w sklepie Relay na lotnisku Kraków-Balice, na poziomie 0 terminala, w części ogólnodostępnej. Na ekranie butelkomatu widnieje komunikat „20 opakowań = 1 drzewo”, a główne hasło urządzenia brzmi: „Ty wrzucasz puszkę lub plastikową butelkę – my sadzimy drzewo”. To rozwiązanie ma więc przede wszystkim charakter ekologiczny i promocyjny. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy spojrzymy na nie przez pryzmat obowiązującego od 1 października 2025 r. w Polsce systemu kaucyjnego.

System kaucyjny działa już w Polsce

Od października 2025 r. konsumenci płacą kaucję za określone opakowania po napojach. System obejmuje m.in. jednorazowe butelki plastikowe do trzech litrów oraz puszki metalowe do 1 litra. Obecnie działa już kilkadziesiąt tysięcy punktów zwrotu, a Ministerstwo Klimatu i Środowiska informowało w lipcu br. o ponad 2,3 mld zwróconych opakowań.

Istota systemu jest prosta: kaucja pobrana przy zakupie ma zostać zwrócona użytkownikowi końcowemu po oddaniu opakowania objętego systemem. Tak właśnie ustawowo zdefiniowany jest system kaucyjny. Zwrot jest przy tym bezparagonowy. Konsument może oddać opakowanie w punkcie zbiórki bez przedstawiania dowodu zakupu. I właśnie ten element jest kluczowy dla butelkomatu na krakowskim lotnisku.
Jeżeli urządzenie przyjmuje opakowania objęte ustawowym systemem kaucyjnym, nie można po prostu zastąpić należnego zwrotu kaucji sadzeniem drzew. Ustawa nie konstruuje kaucji jako dobrowolnej nagrody za przyniesienie butelki. Jest to określona kwota pobrana przy sprzedaży, która ma zostać zwrócona użytkownikowi końcowemu w momencie zwrotu opakowania objętego systemem.

Dlatego zastosowany model: butelka — 50 groszy kaucji — zwrot butelki —drzewo zamiast pieniędzy, nie jest tym samym co ustawowy system kaucyjny. Punkt zbiórki nie może samodzielnie uznać, że konsumentowi nie należy się kaucja tylko dlatego, że prowadzi akcję ekologiczną. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazuje wprost, że punktem zbiórki może być m.in. automat kaucyjny, także znajdujący się poza sklepem. System obejmuje również inne wyznaczone punkty zbiórki.

Jest jednak ważne „ale”

Samo urządzenie widoczne w Relayu nie musi być automatem należącym do ustawowego systemu kaucyjnego. I to zasadniczo zmienia sytuację. Jeżeli butelkomat przyjmuje opakowania nieobjęte ustawowym systemem kaucyjnym, a operator prowadzi własną akcję ekologiczną, może funkcjonować według własnych zasad.

Wtedy nie dochodzi do zwrotu ustawowej kaucji, ponieważ przy zakupie danego opakowania taka kaucja w ogóle nie została pobrana. W takim przypadku mechanizm „20 opakowań = 1 drzewo” może być po prostu akcją ekologiczną. Dlatego w przypadku urządzenia na Balicach najważniejsze jest ustalenie, jakie dokładnie opakowania można do niego wrzucać i czy są one opatrzone znakiem systemu kaucyjnego.
Lokalizacja nie jest tu bez znaczenia. Butelkomat znajduje się bowiem w części ogólnodostępnej terminala portu lotniczego im. Jana Pawła II. Oficjalna strona lotniska wskazuje Relay właśnie jako sklep zlokalizowany w „strefie ogólnodostępnej, poziom 0”. Oznacza to, że urządzenie jest dostępne jeszcze przed przejściem kontroli bezpieczeństwa. Może z niego skorzystać zarówno pasażer, jak i osoba odprowadzająca podróżnego czy odbierająca kogoś z lotniska.

To ma również praktyczne znaczenie dla systemu kaucyjnego. Podróżni bardzo często kupują napoje przed wejściem do samolotu, a po wypiciu pozostaje im pusta butelka lub puszka. Lotnisko jest więc naturalnym miejscem dla punktu zbiórki opakowań.

„Nie zwracamy kaucji, sadzimy drzewa”

Warto rozdzielić dwie rzeczy. Pierwsza to ustawowy system kaucyjny. Jeżeli konsument oddaje objęte nim opakowanie, przysługuje mu zwrot kaucji. Punkty zbiórki są elementem systemu, a operatorzy muszą rozliczać kaucję zgodnie z ustawą. Druga to dobrowolna akcja ekologiczna. Jeżeli ktoś oddaje opakowanie, za które nie pobrano ustawowej kaucji, organizator może zachęcać do zbiórki np. poprzez finansowanie sadzenia drzew.

Możliwe jest także połączenie obu mechanizmów, ale wtedy konsument powinien najpierw mieć możliwość odzyskania należnej mu kaucji. Dopiero później można zaproponować mu dobrowolne przekazanie tej kwoty na cel ekologiczny. Nie można natomiast z góry powiedzieć: „Oddaj butelkę objętą systemem kaucyjnym, ale nie dostaniesz należnych 50 groszy – za to posadzimy drzewo”. To byłoby zasadniczo inne rozwiązanie niż mechanizm przewidziany w ustawie.