Butelkomat na krakowskim lotnisku. Można zbierać opakowania z kaucją i nie oddawać pieniędzy?

Sprawa dotyczy urządzenia znajdującego się w sklepie Relay w ogólnodostępnej części terminala portu lotniczego Kraków-Balice. Na ekranie butelkomatu widnieje komunikat „20 opakowań = 1 drzewo”, a urządzenie zachęca do oddawania puszek i plastikowych butelek w zamian za efekt ekologiczny – posadzenie drzewa.

Problem polega na tym, że od października 2025 roku w Polsce działa system kaucyjny. Obejmuje on m.in. jednorazowe butelki plastikowe do 3 litrów oraz metalowe puszki do 1 litra. Za prawidłowo oznaczone opakowanie konsument płaci kaucję, którą może odzyskać przy zwrocie opakowania. Czy zatem automat znajdujący się na lotnisku może przyjąć taką butelkę, nie wypłacić 50 groszy i zamiast tego „zamienić” ją na drzewo?

MKiŚ: tak, ale to musi być zbiórka poza systemem

Ministerstwo Klimatu i Środowiska, odpowiadając na pytania „Rynku Lotniczego”, nie zakwestionowało możliwości funkcjonowania takich urządzeń. Resort wskazał, że przepisy nie zakazują prowadzenia równoległej do systemu kaucyjnego zbiórki opakowań przy użyciu automatów RVM. Każdy podmiot może zainstalować takie urządzenie w swojej przestrzeni i zbierać określone opakowania. Co ważne, samo przyjmowanie przez automat plastikowych butelek lub puszek oznaczonych znakiem kaucji nie oznacza jeszcze – zdaniem ministerstwa – że urządzenie działa jako punkt zbiórki w ustawowym systemie kaucyjnym.

Kluczowe ma być poinformowanie konsumenta. Jeżeli przy urządzeniu znajduje się jednoznaczna informacja, że zbiórka nie odbywa się w ramach systemu kaucyjnego i nie wiąże się ze zwrotem kaucji, a konsument świadomie decyduje się oddać opakowanie, takie rozwiązanie – w ocenie Ministerstwa Klimatu i Środowiska – co do zasady nie narusza przepisów. To oznacza, że ustawowy system kaucyjny może funkcjonować obok prywatnych, komercyjnych lub proekologicznych zbiórek opakowań.

„Drzewo zamiast kaucji” może być legalne

Odpowiedź ministerstwa jest szczególnie istotna w kontekście modelu zastosowanego na krakowskim lotnisku. Resort wskazuje bowiem, że dobrowolne inicjatywy polegające na zbieraniu butelek PET czy puszek w celach promocyjnych, edukacyjnych albo prośrodowiskowych nie podlegają przepisom dotyczącym ustawowego systemu kaucyjnego.

Jeżeli urządzenie działa poza systemem i konsument jest o tym jednoznacznie poinformowany, organizator nie musi zwracać mu ustawowej kaucji. Innymi słowy: butelka z logo kaucji może trafić do automatu działającego poza systemem, a konsument może w zamian otrzymać nie pieniądze, lecz świadczenie ekologiczne – pod warunkiem, że wie, iż nie korzysta z systemu kaucyjnego.

To istotne rozróżnienie. W ustawowym systemie kaucja jest kwotą pieniężną pobieraną przy sprzedaży i zwracaną przy zwrocie odpowiedniego opakowania. Ministerstwo samo podkreśla, że nawet w przypadku stosowania bonów konsument musi mieć możliwość odzyskania wartości kaucji w formie pieniężnej. Prywatna zbiórka działa natomiast na innych zasadach.

Ale gdzie dokładnie przebiega granica?

I tutaj odpowiedź ministerstwa pozostawia najważniejszą wątpliwość. Resort mówi o „jednoznacznym poinformowaniu konsumenta”, ale nie precyzuje, jak dokładnie takie poinformowanie powinno wyglądać. Nie wskazuje, jaki komunikat powinien znaleźć się na urządzeniu, jak powinien być wyeksponowany ani czy istnieją konkretne wymagania dotyczące oznakowania prywatnego RVM przyjmującego opakowania z logo systemu kaucyjnego.

To ma znaczenie praktyczne. Dla konsumenta butelka z napisem „kaucja 0,50 zł” wygląda bowiem tak samo niezależnie od tego, czy zostanie oddana w ustawowym punkcie zbiórki, czy w prywatnym automacie znajdującym się na lotnisku. W pierwszym przypadku otrzymuje zwrot kaucji. W drugim – według stanowiska ministerstwa – może dostać np. możliwość zasadzenia drzewa. Pytanie brzmi więc: jak wyraźna musi być informacja, żeby konsument rzeczywiście wiedział, że dobrowolnie rezygnuje ze zwrotu należnej mu kaucji? Tego resort w odpowiedzi nie doprecyzowuje.

Resort nie ma danych o butelkomatach na lotniskach

Ministerstwo nie jest również w stanie podać, ile opakowań trafia do butelkomatów na polskich lotniskach. Dane dotyczące funkcjonowania systemu kaucyjnego są gromadzone w ujęciu krajowym. Nie są prowadzone według wszystkich możliwych rodzajów lokalizacji punktów zbiórki, takich jak lotniska. Oznacza to, że państwo nie dysponuje obecnie szczegółową statystyką pokazującą, ile opakowań objętych systemem kaucyjnym jest zwracanych przez pasażerów na lotniskach. Dane dotyczące konkretnych punktów mają natomiast posiadać operatorzy systemu, którzy zawierają umowy z poszczególnymi punktami zbiórki.

W przypadku krakowskiego lotniska sprawa jest o tyle ciekawa, że urządzenie znajduje się w ogólnodostępnej części terminala. Jak opisywaliśmy wcześniej, butelkomat znajduje się w sklepie Relay na poziomie 0, przed kontrolą bezpieczeństwa. Mogą z niego korzystać więc nie tylko pasażerowie, ale również osoby odprowadzające lub odbierające podróżnych. Port lotniczy jest przy tym naturalnym miejscem dla systemu kaucyjnego. Pasażerowie kupują napoje przed podróżą, a po ich wypiciu pozostają puste butelki i puszki. Jednocześnie przestrzeń lotniska może stać się również miejscem dla różnego rodzaju prywatnych akcji ekologicznych. Resort wskazuje, że przepisy dopuszczają współistnienie obu mechanizmów.

Co dzieje się z kaucją, gdy butelka trafia do kosza?

W tym przypadku odpowiedź ministerstwa również nie rozstrzyga całego zagadnienia. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazuje, że wrzucenie opakowania do zwykłego kosza nie jest zwrotem w ramach systemu kaucyjnego i nie powoduje wypłaty kaucji osobie, która je wyrzuciła. To logiczne z punktu widzenia konsumenta: wyrzucenie butelki do kosza nie jest zwrotem opakowania w punkcie zbiórki.

Resort nie odpowiada jednak szerzej na pytanie, co dzieje się później z takim opakowaniem i w jaki sposób rozliczana jest niezwrócona kaucja. Ma to znaczenie, ponieważ system kaucyjny jest finansowany m.in. z niezwróconych kaucji oraz ze sprzedaży materiałów pochodzących z recyklingu. Jeżeli więc opakowanie z kaucją zamiast do systemu trafia do zwykłego strumienia odpadów albo do prywatnego programu ekologicznego, pojawia się pytanie o jego dalszy obieg oraz o ekonomiczne skutki takiego rozwiązania.

Czy przepisy są wystarczająco jasne?

O to również zapytaliśmy ministerstwo. Resort uważa, że obecne przepisy wystarczająco jasno określają zasady działania ustawowego systemu kaucyjnego. Zdaniem MKiŚ kluczowe znaczenie ma jednoznaczne poinformowanie konsumenta o charakterze konkretnej zbiórki. Ministerstwo nie zapowiada obecnie zmiany przepisów. Zastrzega jedynie, że w razie potrzeby będzie analizować zasadność dodatkowych działań informacyjnych lub interpretacyjnych.

W praktyce oznacza to, że na dziś możliwe jest funkcjonowanie obok siebie dwóch mechanizmów: ustawowego systemu, w którym za oznaczone opakowanie należy się zwrot kaucji, oraz prywatnej zbiórki, w której za takie samo opakowanie można zaoferować inne świadczenie, np. posadzenie drzewa. Warunkiem ma być jasne poinformowanie konsumenta.

I właśnie to może być najważniejszym punktem całej sprawy: nie sama obecność butelkomatu na lotnisku, lecz to, czy konsument przed wrzuceniem opakowania rzeczywiście wie, że nie korzysta z ustawowego systemu kaucyjnego i że oddając butelkę, rezygnuje ze zwrotu kaucji. Na pytanie, jakie dokładnie wymogi powinno spełniać takie oznaczenie i gdzie przebiega granica między prywatną zbiórką a punktem systemu kaucyjnego, Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie udzieliło już równie precyzyjnej odpowiedzi.